Charles de Mooij, directeur van Het Noordbrabants Museum, bekijkt De Aanbidding der Koningen van Jheronimus Bosch. Foto: Hanneke Roos
Charles de Mooij, directeur van Het Noordbrabants Museum, bekijkt De Aanbidding der Koningen van Jheronimus Bosch. Foto: Hanneke Roos

Je raakt nooit uitgekeken

In het Noordbrabants Museum is weer een werk van Jheronimus Bosch te bewonderen. De tentoonstelling, die de naam draagt 'Uit de stal van Bosch', is een bijzonder geslaagde ode aan één van de grootste laat middeleeuwse schilders. Het schilderij, De Aanbidding der Koningen, is het vroegste bekende werk van zijn hand. Het werk is rond 1475 geschilderd en is tijdelijk uitgeleend door The Metropolitan Museum in New York.

door Hanneke Roos

's-Hertogenbosch - Sinds 2010 onderzoekt het Bosch Research en Conservation Project het oeuvre van Jheronimus Bosch. De resultaten van dit onderzoek vormden de basis van de succesvolle tentoonstelling in 2016 'Jheronimus Bosch- Visioenen van een genie'. Het onderzoek heeft zich afgelopen jaren gericht op de navolgers van deze geniale schilder uit den Bosch. In de tijd van Bosch was het kopiëren van schilderijen heel gebruikelijk. Een meester schilderde een bijzonder mooi werk en dit diende als voorbeeld en inspiratie voor andere schilders. Het werd vaak niet een exacte kopie, maar de invloed is altijd duidelijk zichtbaar. Van het tentoongestelde werk is tot nu toe één kopie bekend. Van een later werk van Bosch, dat eveneens de aanbidding der koningen voor stelt, zijn vierendertig werken bekend die hierop geïnspireerd zijn. Het gaat hier om een drieluik dat in het Prado in Madrid hangt.

In het onderzoek naar de navolgers van het drieluik in het Prado is onder andere gekeken naar een aantal opvallende details. Zo is er een sinistere figuur, een vierde koning, een antichrist, die om de hoek van de stal kijkt. Wie is hij? We weten het niet. Bij Bosch straalt hij een grote nativiteit uit. Om zijn rechter onderbeen draagt hij een transparante koker. Hieronder is een wond zichtbaar. Het is alsof het hier gaat om een relikwie. Zijn rode mantel is afgegleden en de bleke huid steekt af tegen zijn gebruinde gezicht en hals. De kroon die hij draagt doet denken aan de doornenkroon. Hij komt op geen ander schilderij voor, behalve op het drieluik van Bosch en de bekende kopieën daarvan.

Door infrarood onderzoek is te zien dat Bosch al schetsend de figuur gecreëerd heeft, terwijl dit bij de navolgers minder duidelijk is. Soms is hij ook alleen door dikke lijnen neergezet om daarna ingevuld te worden. Ook is duidelijk te zien dat de navolgers van Bosch de vrijheid hebben genomen om deze figuur te veranderen, te verzachten. Zij hebben zijn huid minder wit gemaakt, hem sloffen aangegeven of een sandaal of hij is zo gekleed dat hij vrijwel in de menigte op gaat. Toch blijft hij ook bij hen steeds herkenbaar als buitenstaander.

Maria
Een andere vrijheid die de navolgers zich permitteerden is de weergave van Maria. Op het origineel is zij in verhouding te groot. Vermoedelijk wil Bosch hiermee haar belangrijke positie in het geheel laten zien. Via infrarood hebben de onderzoekers van het Bosch Research en Conservation Project, Matthijs Ilsink en Jos Koldeweij, ontdekt dat er door de navolgers gezocht is naar een andere verhouding. Onder de verflagen is te zien dat men soms tot wel drie keer Maria geschilderd heeft alvorens men het definitieve eindresultaat bepaalde. Een vraag die op komt is of deze schilderijen in het atelier van Bosch gemaakt zijn of misschien iets later, nadat het originele drieluik in Antwerpen geplaatst was.

In de tentoonstelling wordt het onderzoek aan de hand van de werken op bijzonder toegankelijke wijze duidelijk gemaakt. Hierdoor wordt niet alleen een kijkje onder de verflagen geboden, maar kan men zich ook verliezen in een keur aan beeldschone kunstwerken. De bezoeker wordt uitgenodigd om het schilderij zorgvuldig te bekijken. Zo kan men de pracht en praal van de drie koningen en hun geschenken bewonderen. Verbazingwekkende geschenken zijn het, die Caspar, Melchior en Balthasar meebrachten. Geschenken van goud en bezet met parels en edelstenen. De schenkkan met tuit en het kromzwaard zijn duidelijk geïnspireerd op voorwerpen uit het Midden-Oosten. Misschien heeft Bosch die voorwerpen, of tekeningen ervan, gezien bij handelaren of pelgrims die in het Midden-Oosten waren geweest.

Bosch was, net als zijn tijdgenoten, vertrouwd met het thema van de aanbidding der koningen. Niet alleen op 6 januari werd het bezoek aan de stal in Bethlehem herdacht, maar ook was er een jaarlijks terugkerende grote processie in de zomer, waar ook de drie koningen mee liepen. Deze dag werd afgesloten met een toneelspel over de drie koningen. Het is goed mogelijk dat dit de verklaring voor de toneelachtige setting van de eerste aanbidding is. Maria zit op het toneel en de engelen houden het theaterdoek omhoog. Bosch kende waarschijnlijk de Driekoningengroep ook doordat hij als kind met zijn vader mee ging naar de Sint Janskathedraal in aanbouw. Daar stond de Driekoningen in het portaal te wachten om uiteindelijk te belanden op het Zuidtranseptgevel.

Fascinerende schilder
Door de tentoonstelling wordt meer dan eens duidelijk hoe geniaal Jheronimus was. Zo is zijn eerste aanbidding der wijzen al zo gedetailleerd geschilderd dat men bijna de golfjes in het haar van Maria kan aanraken. Het landschap biedt, voor de aandachtige kijker, vele verwijzingen naar de toekomst van het leven van Christus. Daarnaast blijven veel aanwijzingen en symbolen nog een raadsel voor ons. Er is nog veel onderzoek nodig om deze fascinerende schilder, die ondanks dat hij ruim vijfhonderd jaar geleden leefde, te doorgronden. Of dat ooit lukt is de vraag. In ieder geval is een bezoek aan deze kleine en bijzonder fijne tentoonstelling een must voor een ieder die zich durft te verliezen in de wondere wereld van deze geniale Bosschenaar.

Meer berichten